VORMING VAN DE IEPERSE BOOG EN TROEPENOPSTELLING

Na de inname van Antwerpen op 9 oktober 1914 trokken de Belgische troepen zich, samen met ter hulp gekomen Britten en Fransen terug op een lijn gevormd door de IJzer en het kanaal Ieper-IJzer. De Duitsers die op 7 oktober door Ieper waren getrokken, werden door de Brits-Franse troepen aan de Katsberg (Noord-Frankrijk) tegengehouden en tot aan het kanaal Ieper-Leie teruggedreven. Op 14 oktober bezetten de Britten Ieper.

Poelkapelle, Madonna (bestond toen nog niet onder die naam) en Bikschote werden door de Duitse troepen bezet, terwijl Langemark en Sint-Juliaan in geallieerde handen bleven. Tijdens de "Eerste slag om Ieper" in het najaar 1914, liepen de Duitse "Kinderregimenten" storm tegen Langemark maar de geallieerden hielden stand. Tijdens de eerste oorlogswinter waren er geen grote verschuivingen meer in de frontlijn. Deze frontlijn liep langs het kanaal Ieper-IJzer tot Steenstrate, te Steenstrate maakte het front een wijdse boog rond Ieper, de "Ypres Salient", en liep ten zuiden van Ieper verder richting Frankrijk.

Op 21 april was de geallieerde frontbezetting als volgt :
-De Belgische 6de divisie lag langsheen de westelijke kanaaloever vanaf Steenstrate richting kust.
-Vanaf Steenstrate begon de Salient met twee Franse divisies : de 87ste Territoriale Divisie (oudere reserve-soldaten) vanaf Steenstrate tot ten noorden Langemark; de 45ste Algerijnse Divisie (vooral kleurlingen) hield front vanaf het noorden van Langemark tot aan de Brugseweg even ten zuiden Poelkapelle.
-Vanaf de Brugseweg nam de Canadese 1ste divisie het van de Fransen over tot aan "Berlin Wood" bij 's Graventafel.
-Vanaf Berlin Wood werd het front verder gehouden door drie Britse divisies, nl. de 28ste, 27ste en 5de divisie.
Op deze korte afstand lagen dus troepen uit België, Frankrijk, Franse kolonies, Canada en Groot-Brittannië. Het is vanzelfsprekend dat de verschillen in taal, de manier van frontaanleg en de bevelvoering, de samenwerking tussen de diverse eenheden niet erg vergemakkelijkte.

De Duitsers beschikten over heel wat meer manschappen. Van noord naar zuid was de Duitse troepenopstelling in de Ieperse boog als volgt :
-Tegenover de 6de Belgische divisie lag de 45ste Reserve Divisie.
-Tegenover de twee Franse divisies lagen achtereenvolgens de 46ste Reserve Divisie; de 52ste Reserve Divisie en de 51ste Reserve Divisie. Hieraan toegevoegd lag nog de 4de Marine Brigade in de reserve.
-Tegenover de 1ste Canadese divisie lagen de 2de Reserve Ersatz Brigade en de 38ste Landwehr Brigade. Als reserve was er nog de 37ste Landwehr Brigade.
-Tegenover de Britse 28ste divisie lagen de 53ste en 54ste Reserve Divisies.
-Tegenover de Britse 27ste Divisie lagen de 39ste en 30ste Infanteriedivisies.
-Tegenover de Britse 5de divisie lag de 3de Beierse Divisie.

 

DE EERSTE DUITSE GASAANVAL (22 april 1915)

22 april 1915 was net als de vorige dagen een schitterende dag. De zonnestralen zorgden ervoor dat iedereen in het geallieerde kamp zich goed voelde. Zelfs het geschut zweeg voor een groot deel tijdens de voormiddag. Door de ongewoon hoge temperaturen van de voorbije dagen, stonden de bomen en struiken vroeger in blad dan anders en ook de voorjaarsbloeiers staken vroeger dan gewoonlijk de kop op. Met een beetje verbeelding kon men zich bijna voorstellen dat er helemaal geen oorlog was !

Tegen de middag begonnen de Duitsers Ieper te bestoken met het zware 42 cm geschut (de "Dikke Bertha"). Eerst was het centrum van Ieper het doelwit, later verlegden de artilleristen hun aandacht naar de hoofdwegen rond Ieper. Tegen 17u.00 hield het Duitse geschut op en werd het weer stil.

Plotseling onthulde zich voor de ogen van de Belgische, Franse en Canadese soldaten een vreemd spektakel. Vanuit de Duitse loopgraven steeg een mistwolk op die tegen de grond groenachtig-bruin was en naarmate de mistwolk hoger groeide, kreeg ze een geelachtige kleur door de weerkaatsende zonnestralen. Langzaam dreef de geheimzinnige wolk naar de Franse linie toe. Toen het gas de Fransen bereikte, ontstond er een waanzinnige paniek. De Territorialen probeerden via de bruggen over het kanaal te vluchten terwijl de kolonialen vooral via de Brugseweg door Sint-Juliaan vluchtten. Heel wat soldaten raakten echter niet weg, grepen in doodsangst naar hun keel en vielen tenslotte hulpeloos neer om in een vreselijke doodsstrijd te sterven.

Deze foto (genomen in de richting van Bikschote) toont vermoedelijk de eerste gasaanval van 22 april.  De witte rechte streep die naar de rechter benedenhoek loopt is vermoedelijk de spoorweg.  De weg met de bomen iets hoger zou de Klerkenstraat zijn.  De kronkelende lijn rechts van de gaswolk is dan de Broenbeek en de plaats waar het gas opstijgt is de Duitse lijn.

(Foto : In Flanders Fields Museum Ieper - Documentatiecentrum Caenepeel)

Zo ontstond er een opening van zes kilometer in het front. De Duitse soldaten verlieten hun loopgraven kort nadat het gas gelost werd. Eén uur later was het centrum van Langemark veroverd en trokken de Duitsers vooruit tot de hoogte van Pilkem en het bos ten zuidwesten van Sint-Juliaan (Kitchener's Wood). Ondertussen was het avond geworden en gingen de Duitsers zich in hun nieuwe posities ingraven. Dit ingraven is een onvergeeflijke fout geweest bij de Duitse legerleiding vanuit Duits standpunt bekeken. De geallieerde troepen waren over een frontbreedte van zes km totaal uitgeschakeld. Zo'n kans hadden ze nog nooit gekregen en zouden ze ook nooit meer krijgen ! Waren de Duitsers verder opgetrokken, dan zouden ze zeker Ieper veroverd kunnen hebben en lag voor hen de weg naar de Franse kanaalhavens open !

Deze foto werd door de Duitsers genomen in mei 1915.  Ze toont de geallieerde loopgraven tussen Sint-Juliaan en Poelkapelle.
De bomen op de achtergrond staan langs de Brugseweg.  Op de voorgrond het lichaam van een Canadese 'Highlander'.

(Foto : In Flanders Fields Museum Ieper - Documentatiecentrum Caenepeel)

De verwarring bij de geallieerde legerleiding was onbeschrijfelijk en de toestand zou nog dagen verward blijven. Toch slaagden vooral de Canadezen erin de bres gedeeltelijk te dichten, met de hulp van een aantal niet-gevluchte Fransen, en aan de flank bij Steenstrate gesteund door de Belgen. Dit dank zij de pauze die de Duitsers genomen hadden om zich in te graven. Nog tot 24 mei zouden er bijna dagelijks zeer hevige gevechten geleverd worden. Toch slaagden de Duitsers er niet meer in om hun droom te verwezenlijken, namelijk Ieper te veroveren.

 

DE GASAANVAL TECHNISCH BEKEKEN

Oorspronkelijk planden de Duitsers hun aanval in het zuiden van de salient bij Hill 60. In plaats van de normale zuidwestenwind, was het echter windstil of waaide de wind uit het noorden.
Eind maart 1915 werd beslist om een nieuw gasfront aan te leggen aan de noordelijke kant van de Ieperse boog. Het werk startte op 5 april en werd voltooid op 11 april. Op amper 1 week tijd werden 's nachts bijna 6000 gasflessen ingegraven tussen Steenstrate en het Halfwegehuis op de weg van Langemark naar Poelkapelle. Dit kwam overeen met een gemiddelde van 1 gasfles per meter. De gezamenlijke inhoud bedroeg 168 000 kg chloor ! De gasflessen werden in batterijen gegroepeerd, waar ze ongeveer per 10 flessen aan elkaar werden gekoppeld en verbonden met één uitlaatslang. Per batterij was 1 pionier verantwoordelijk om de kranen te open als het startsignaal éénmaal kwam.

Het gelijktijdig opendraaien van de gasflessen in de late middag op 22 april, gaf een spectaculair resultaat. Op 10 minuten tijd ontsnapte het chloorgas met een enorm gesis. De gaswolk dreef vooruit met een snelheid van 0,5 m/sec. Geleidelijk steeg de wolk door de warmte van de grond tot een hoogte die varieerde van 10 tot 30 meter. Hierdoor was de concentratie weliswaar minder zwaar maar het visuele effect zal des te groter geweest zijn.

Chloorgas irriteert de slijmvliezen (mond, neus), de ogen, de huid en de longen. Bij inademing zijn kleine concentraties chloor in de lucht reeds dodelijk. De maximale toegelaten concentratie chloor in de lucht bedraagt 3mg/m³ lucht (MAK-waarde). Wanneer men deze waarde als grenswaarde neemt, dan was de hoeveelheid gelost gas op 22 april voldoende om 56 miljard m³ lucht schadelijk voor inademing te maken !